ગણેશ ચતુર્થી પૂજા
ગણેશજીનું ઘરે સ્વાગત અને ષોડશોપચાર પૂજન
સામાન્ય રીત — ઉત્તર ભારત, ગુજરાત, પંજાબ અને મોટાભાગનાં ઘર
ભાદરવા સુદ ચોથે મધ્યાહ્ન મુહૂર્તમાં, જ્યારે ગણેશજીનો જન્મ થયો હોવાનું મનાય છે. મુહૂર્ત ઍપ તહેવારના કાર્ડ પર આજનો ચોક્કસ સમય બતાવે છે.
પહેલી પૂજા લગભગ 1 કલાક; પછી દરરોજ 15–20 મિનિટ
આ ષોડશોપચાર પૂજા છે — સોળ ઉપચારથી ગણેશજીનું ઘરમાં સ્વાગત. માટીની મૂર્તિ સ્થાપી તેમાં ગણેશજીનું આવાહન (પ્રાણપ્રતિષ્ઠા) કરાય છે, અને સન્માનિત મહેમાનની જેમ પૂજા થાય છે: ચરણ માટે જળ, સ્નાન, વસ્ત્ર, ચંદન, ફૂલ, દૂર્વા, ધૂપ, દીપ, ભોગ અને આરતી. પરિવારો તેમને દોઢ, ત્રણ, પાંચ, સાત કે દસ દિવસ રાખે છે, રોજ સવાર-સાંજ નાની પૂજા કરે છે, પછી મૂર્તિનું વિસર્જન કરે છે. સરળતા માટે નીચેના દરેક મંત્રને બદલે "ૐ ગં ગણપતયે નમઃ" બોલી શકાય.
આ પૂજાની પ્રાર્થનાઓ
Shubham Karoti ›Agajanana Padmarkam ›Shuklambaradharam ›Om Gam Ganapataye Namah ›Ganesha Gayatri ›Sankatnashana Ganesha Stotram ›Ganesha Pancharatnam ›Jai Ganesh Deva ›Sukhkarta Dukhharta ›Karpura Gauram ›
તૈયારી
એક અઠવાડિયું પહેલાં
- પર્યાવરણમૈત્રી માટીની મૂર્તિ બુક કરો કે ખરીદો, જે બાજોઠ પર આરામથી બેસે.
- ગણેશજી ક્યાં બિરાજશે તે નક્કી કરો — પૂર્વ કે પશ્ચિમ મુખ પરંપરાગત છે; બાથરૂમ પાસે કે દાદર નીચે ક્યારેય નહીં.
- સૂકો સામાન લો: જનોઈ, લાલ કપડું, કંકુ, સિંદૂર, કપૂર, અગરબત્તી, રૂની વાટ.
આગલા દિવસે
- ઘર અને પૂજા સ્થાન બરાબર સાફ કરો; બારણે રંગોળી કરો.
- બાજોઠ (નાનો મંડપ) ફૂલ, આંબાનાં પાન કે લાઇટથી શણગારો.
- મોદકનો લોટ તૈયાર કરો કે મોદક-લાડુ મંગાવી લો.
- દૂર્વા તાજી રહે તે માટે પાણીમાં રાખો, અને સૌથી સારી 21 દૂર્વા અલગ રાખો.
ચોથની સવારે
- વહેલા સ્નાન કરી સ્વચ્છ, શક્ય હોય તો નવાં કપડાં પહેરો.
- ફૂલ લાવો — લાલ જાસૂદ ગણેશજીને સૌથી પ્રિય — અને પંચામૃત બનાવો.
- મૂર્તિનું મુખ ઢાંકીને ઘરે લાવો, બાજોઠ પર મૂક્યા પછી જ ખોલો, અને મુહૂર્ત પહેલાં બધો સામાન હાથવગો રાખો.
તમારે શું જોઈએ
મૂર્તિ અને પૂજા સ્થાન
- 1ગણેશજીની માટીની મૂર્તિકાચી માટી વિસર્જનમાં ઓગળી જાય છે; પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ ટાળો.
- 1લાકડાનો બાજોઠ કે પાટલો
- 1તેના પર પાથરવા લાલ કે પીળું કપડું
- 1પાણી, 5 આંબાનાં પાન અને શ્રીફળવાળો કળશકળશ ન હોય તો સ્વચ્છ સ્ટીલનો લોટો ચાલશે.
- 1 વાટકીકળશ નીચે મૂકવા ચોખા
પૂજાની થાળી
- 1 દીવો, વધારાની વાટઘીનો દીવો અને રૂની વાટ
- 1 પૅકેટઅગરબત્તી
- થોડા ટુકડાકપૂર
- એક-એક નાની વાટકીકંકુ, હળદર અને સિંદૂરથોડા ઘીમાં ભેળવેલું સિંદૂર ગણેશજીને ચઢાવાય છે.
- થોડુંચંદન
- 1 નાની વાટકીઅક્ષત (કંકુ ભેળવેલા આખા ચોખા)
- એક-એક મોટી ચમચી, ભેળવીનેપંચામૃત — દૂધ, દહીં, ઘી, મધ, ખાંડ
- 1ચમચી સાથે સ્વચ્છ પાણીનું નાનું પાત્ર
- 1નાની ઘંટડી
અર્પણ
- 21 અને થોડી વધારેદૂર્વાગણેશજીનું સૌથી મહત્ત્વનું અર્પણ.
- એક ટોપલીલાલ ફૂલ, ખાસ કરીને જાસૂદ, અને એક હાર
- 1જનોઈ (યજ્ઞોપવીત)
- 1 નાનો ટુકડોગણેશજી માટે નવું વસ્ત્રતેને બદલે નાડાછડી ચાલશે.
- 21મોદકમોદક ન બને તો લાડુ કે કોઈ પણ મીઠાઈ.
- શક્ય હોય તો 5 પ્રકારફળ — કેળાં અને મોસમી ફળ
- 2 પાન, 1 સોપારીસોપારી સાથે નાગરવેલનાં પાન
- કોઈ પણ રકમદક્ષિણા માટે સિક્કા કે નોટ
પૂજા
મૂર્તિ સ્થાપના
બાજોઠ પર કપડું પાથરી ચોખાની નાની ઢગલી કરો. ગણેશજીને તમારી તરફ મુખ રાખી બાજોઠ પર મૂકો, અને તેમની જમણી બાજુ ચોખાની ઢગલી પર કળશ મૂકો. દીવો તેમની જમણી બાજુ અને થાળી તમારી સામે રાખો.
આચમન
મૂર્તિ તરફ મુખ રાખી બેસો. પહેલાં ત્રણ નામ સાથે જમણી હથેળીમાંથી ત્રણ વાર પાણી પીઓ, અને ચોથા નામ સાથે હાથ ધોઈ લો.
ૐ કેશવાય નમઃ। ૐ નારાયણાય નમઃ। ૐ માધવાય નમઃ। ૐ ગોવિન્દાય નમઃ॥કેશવ, નારાયણ અને માધવને નમસ્કાર; ગોવિંદને નમસ્કાર.દીપ પ્રાગટ્ય
ઘીનો દીવો પ્રગટાવો; તે આખી પૂજા દરમિયાન પ્રગટેલો રહે.
શુભં કરોતિ કલ્યાણમારોગ્યં ધનસમ્પદઃ। શત્રુબુદ્ધિવિનાશાય દીપજ્યોતિર્નમોઽસ્તુ તે॥શુભ, આરોગ્ય અને ધન આપનારી અને દુર્બુદ્ધિનો નાશ કરનારી દીપજ્યોતિને નમસ્કાર.સંકલ્પ
જમણા હાથમાં પાણી, અક્ષત, એક ફૂલ અને એક સિક્કો લો. પોતાનું નામ, ગોત્ર, આજની તિથિ અને મનોકામના કહો — જેમ કે "હું મારા પરિવારના કલ્યાણ માટે શ્રી ગણેશનું ઘરે સ્વાગત કરું છું." તે થાળીમાં છોડી દો. આજનો સંપૂર્ણ સંકલ્પ જોવા "સંકલ્પ કરો" દબાવો.
ધ્યાન
હાથ જોડો, મૂર્તિ તરફ જુઓ અને ગણેશજી સામે બિરાજમાન છે એવું અનુભવો.
એકદન્તં મહાકાયં તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભમ્। લમ્બોદરં વિશાલાક્ષં વન્દેઽહં ગણનાયકમ્॥એકદંત, વિશાળકાય, તપેલા સોના જેવા તેજસ્વી, લંબોદર અને વિશાળ નેત્રવાળા ગણનાયકને હું વંદન કરું છું.પ્રાણપ્રતિષ્ઠા
જમણા હાથથી (કે દૂર્વાથી) મૂર્તિના હૃદયને હળવેથી સ્પર્શ કરો અને આ શ્લોક ત્રણ વાર બોલો, ગણેશજીને આ દિવસો દરમિયાન મૂર્તિમાં બિરાજવાની પ્રાર્થના કરતાં. હવેથી મૂર્તિ સાક્ષાત્ ગણેશજી ગણાય છે.
અસ્યૈ પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠન્તુ અસ્યૈ પ્રાણાઃ ક્ષરન્તુ ચ। અસ્યૈ દેવત્વમર્ચાયૈ મામહેતિ ચ કશ્ચન॥આ સ્વરૂપમાં પ્રાણ પ્રતિષ્ઠિત થાઓ, અહીં પ્રવાહિત થાઓ. અહીં પૂજાતું દેવત્વ મારા માટે ઉપસ્થિત રહે.આવાહન અને આસન
આવાહન કરતાં ચપટી અક્ષત અને આસન માટે એક ફૂલ અર્પણ કરો.
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ। આવાહયામિ, આસનં સમર્પયામિ॥પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આચમન
ચમચીથી ત્રણ વાર પાણી અર્પણ કરો: ચરણમાં, હાથમાં અને મુખ ધોવા માટે — જેમ સન્માનિત મહેમાનને અપાય.
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ। પાદ્યં સમર્પયામિ। અર્ઘ્યં સમર્પયામિ। આચમનીયં સમર્પયામિ॥સ્નાન
ફૂલથી મૂર્તિ પર પંચામૃતનાં થોડાં ટીપાં છાંટો (માટીની મૂર્તિને ભીંજવશો નહીં), પછી સ્વચ્છ પાણીનાં થોડાં ટીપાં. જરૂર હોય તો સ્વચ્છ કપડાથી હળવેથી લૂછો.
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ। પઞ્ચામૃતસ્નાનં સમર્પયામિ। શુદ્ધોદકસ્નાનં સમર્પયામિ॥વસ્ત્ર અને જનોઈ
વસ્ત્ર (કે નાડાછડી) અર્પણ કરો અને જનોઈ મૂર્તિના ડાબા ખભા પર પહેરાવો.
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ। વસ્ત્રં સમર્પયામિ। યજ્ઞોપવીતં સમર્પયામિ॥ગંધ, અક્ષત અને સિંદૂર
ગણેશજીના કપાળે ચંદન અને સિંદૂરનું તિલક કરો, અને અક્ષત અર્પણ કરો.
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ। ગન્ધં સમર્પયામિ। અક્ષતાન્ સમર્પયામિ। સિન્દૂરં સમર્પયામિ॥પુષ્પ
ચરણમાં લાલ ફૂલ અર્પણ કરો અને મૂર્તિને હાર પહેરાવો.
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ। પુષ્પાણિ સમર્પયામિ॥દૂર્વા — 21
દૂર્વા ગણેશજીને સૌથી પ્રિય છે. આ દસ નામોમાંથી દરેક સાથે બે દૂર્વા સાથે અર્પણ કરો (વીસ), પછી બધાં નામ સાથે એક વધુ, કુલ એકવીસ. તેમને મસ્તક કે ચરણ પર મૂકો.
ૐ ગણાધિપાય નમઃ। ૐ ઉમાપુત્રાય નમઃ। ૐ અઘનાશનાય નમઃ। ૐ વિનાયકાય નમઃ। ૐ ઈશપુત્રાય નમઃ। ૐ સર્વસિદ્ધિપ્રદાય નમઃ। ૐ એકદન્તાય નમઃ। ૐ ઇભવક્ત્રાય નમઃ। ૐ મૂષકવાહનાય નમઃ। ૐ કુમારગુરવે નમઃ॥ધૂપ અને દીપ
ઘંટડી વગાડતાં અગરબત્તી અને પછી દીવો ઘડિયાળની દિશામાં ત્રણ વાર ફેરવો.
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ। ધૂપમ્ આઘ્રાપયામિ। દીપં દર્શયામિ॥નૈવેદ્ય — મોદક
21 મોદક અને ફળ થાળીમાં ગણેશજી સામે મૂકો. આસપાસ પાણી છાંટી અર્પણ કરો. બાજુમાં થોડું પાણી રાખો, જાણે તેમના પીવા માટે.
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ। નૈવેદ્યં નિવેદયામિ। મધ્યે પાનીયં સમર્પયામિ॥તાંબૂલ અને દક્ષિણા
સોપારી સાથે પાન અર્પણ કરો, અને સિક્કો કે નોટ તેમની સામે મૂકો.
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ। તામ્બૂલં સમર્પયામિ। દક્ષિણાં સમર્પયામિ॥મંત્રજાપ
માળા પર ૐ ગં ગણપતયે નમઃનો 108 વાર જાપ કરો, કે જેટલો થઈ શકે, મન ગણેશજીમાં રાખીને.
ૐ ગં ગણપતયે નમઃ॥Om Gam Ganapataye Namah ›Ganesha Gayatri ›Sankatnashana Ganesha Stotram ›Ganesha Pancharatnam ›
આરતી
કપૂર પ્રગટાવી પરિવાર સાથે જય ગણેશ દેવા ગાઓ, ગણેશજી સામે આરતી ઘડિયાળની દિશામાં ફેરવો. પછી બધાને આરતી આપો જેથી દરેક તેની હૂંફ લઈ શકે.
પુષ્પાંજલિ
બધા અંજલિમાં થોડાં ફૂલ અને અક્ષત લે, આ શ્લોક બોલે અને ગણેશજીના ચરણમાં અર્પણ કરે.
નાનાસુગન્ધપુષ્પાણિ યથાકાલોદ્ભવાનિ ચ। પુષ્પાઞ્જલિર્મયા દત્તો ગૃહાણ પરમેશ્વર॥ઋતુમાં ખીલેલાં, અનેક સુગંધી ફૂલોની આ અંજલિ હું અર્પણ કરું છું, હે પ્રભુ, સ્વીકારો.પ્રદક્ષિણા અને નમસ્કાર
પોતાની જગ્યાએ ઘડિયાળની દિશામાં ત્રણ વાર ફરો, પછી સાષ્ટાંગ કે હાથ જોડી પ્રણામ કરો.
યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ જન્માન્તરકૃતાનિ ચ। તાનિ તાનિ વિનશ્યન્તિ પ્રદક્ષિણપદે પદે॥પાછલા જન્મોનાં બધાં પાપ ભગવાનની પ્રદક્ષિણાના દરેક પગલે નાશ પામે છે.ક્ષમા પ્રાર્થના
જે ખોટું થયું કે રહી ગયું તે માટે ગણેશજીની ક્ષમા માગો, અને પ્રાર્થના કરો કે તેઓ તમારા ઘરમાં પ્રસન્ન રહે.
આવાહનં ન જાનામિ ન જાનામિ વિસર્જનમ્। પૂજાં ચૈવ ન જાનામિ ક્ષમસ્વ પરમેશ્વર॥ મન્ત્રહીનં ક્રિયાહીનં ભક્તિહીનં સુરેશ્વર। યત્પૂજિતં મયા દેવ પરિપૂર્ણં તદસ્તુ મે॥મને આવાહન નથી આવડતું, વિસર્જન નથી આવડતું, પૂજા પણ નથી આવડતી; હે પ્રભુ, ક્ષમા કરો. મેં જે અર્પણ કર્યું તે પરિપૂર્ણ થાઓ.પ્રસાદ અને પછીના દિવસો
મોદક પ્રસાદ તરીકે વહેંચો. ગણેશજી ઘરે હોય ત્યાં સુધી રોજ સવાર-સાંજ દીવો, ધૂપ, ફૂલ, દૂર્વા અને થોડું નૈવેદ્ય અર્પણ કરો, અને આરતી ગાઓ. પ્રગટેલા દીવા સાથે તેમને ક્યારેય એકલા ન છોડો.
વિસર્જન — વિદાય
નક્કી કરેલા દિવસે નાની પૂજા અને આરતી કરો, યાત્રા માટે દહીં-ભાત કે મોદક અર્પણ કરો, અને વિદાયના સંકેત રૂપે મૂર્તિને સહેજ હલાવી આ શ્લોક બોલો. મૂર્તિને ઘરે જ ડોલ કે ટબના પાણીમાં (કે પર્યાવરણમૈત્રી કુંડમાં) વિસર્જિત કરો, પછી ઓગળેલી માટી બગીચામાં નાખો. "ગણપતિ બાપ્પા મોરયા!"નો જયઘોષ કરો.
યાન્તુ દેવગણાઃ સર્વે પૂજામાદાય મામકીમ્। ઇષ્ટકામસમૃદ્ધ્યર્થં પુનરાગમનાય ચ॥બધા દેવગણ મારી પૂજા લઈ, મારી મનોકામના પૂરી કરવા પ્રસ્થાન કરે — અને ફરી પધારે.
ઉપવાસ
ઘણા લોકો પૂજા પૂરી થાય ત્યાં સુધી ઉપવાસ રાખે છે, કે મધ્યાહ્ન મુહૂર્ત સુધી માત્ર ફળ અને દૂધ લે છે. તે ફરજિયાત નથી.
કરવું સારું
- પર્યાવરણમૈત્રી માટીની મૂર્તિ લો અને શક્ય હોય તો ઘરે જ વિસર્જન કરો.
- દૂર્વા અને લાલ ફૂલ અર્પણ કરો — બંને ગણેશજીને પ્રિય છે.
- રૂમમાં હો ત્યારે દીવો પ્રગટેલો રાખો, અને દિવસમાં બે વાર નૈવેદ્ય ધરાવો.
પરંપરા ટાળે છે
- પરંપરા મુજબ ચોથની રાત્રે ચંદ્ર ન જોવો; ભૂલથી દેખાઈ જાય તો સ્યમંતક કથા સાંભળવાથી દોષ દૂર થાય એવું મનાય છે.
- ગણેશજીને તુલસી અર્પણ કરાતી નથી.
- મૂર્તિનું મુખ દક્ષિણ તરફ ન રાખો, અને મૂર્તિ સીધી જમીન પર ન મૂકો.
ગણેશજી મહેમાન બનીને આવે છે. કોઈ પણ નિયમ કરતાં તેમને આનંદથી કરેલું સ્વાગત પ્રિય છે — ગાઓ, મોદક વહેંચો, અને ઘરમાં ઉત્સવનો માહોલ બનાવો.
પરંપરાઓ અલગ અલગ હોય છે. તમારા પરિવારની રીત અનુસરો.