સત્યનારાયણ પૂજા
વિષ્ણુની પારિવારિક પૂજા, કથા અને શીરાના પ્રસાદ સાથે
સામાન્ય રીત — મોટાભાગનાં ઘર
સામાન્ય રીતે પૂનમની સાંજે; નવા ઘર, લગ્ન કે કોઈ પણ કૃતજ્ઞતાના પ્રસંગે પણ. પરિવાર સાથે હોય તો કોઈ પણ દિવસ ચાલે.
કથા સાથે લગભગ 1 થી 1½ કલાક
સત્યનારાયણ એટલે સત્યના સ્વામી રૂપે વિષ્ણુ. પરિવાર ભેગો થાય છે, નાનો મંડપ કરે છે, પૂજા કરે છે અને કથાના પાંચ અધ્યાય વાંચે છે, પછી બધા પ્રસાદ વહેંચે છે. તેમાં ગોર જરૂરી નથી, અને પ્રસાદ વહેંચવો પૂજા જેટલો જ મહત્ત્વનો છે. કોઈ મંત્ર અઘરો લાગે તો તેની જગ્યાએ "ॐ શ્રી સત્યનારાયણાય નમઃ" કહી શકો.
આ પૂજાની પ્રાર્થનાઓ
Shubham Karoti ›Vakratunda Mahakaya ›Shuklambaradharam ›Mushikavahana ›Om Jai Jagdish Hare ›Shantakaram ›Om Namo Narayanaya ›
તૈયારી
એક-બે દિવસ પહેલાં
- પરિવાર અને પડોશીઓને બોલાવો; સત્યનારાયણ પૂજા વહેંચવા માટે જ છે.
- કેળના થડ કે પાન, તુલસી, અને શીરાની સામગ્રી લો.
એ જ દિવસે
- ઇચ્છો તો પૂજા સુધી ઉપવાસ રાખો, અને શરૂ કરતાં પહેલાં સ્નાન કરો.
- રવો, ઘી અને ખાંડ સરખા પ્રમાણમાં, કેળાં અને દૂધ સાથે, શીરો તાજો બનાવો.
તમારે શું જોઈએ
સત્યનારાયણ માટે
- 1સત્યનારાયણ કે વિષ્ણુનું ચિત્ર, કે શાલિગ્રામ
- 2–4મંડપ માટે કેળના થડ કે પાનન મળે તો ચિત્રની આસપાસ ફૂલનો હાર ચાલે.
- 1પાણી, આંબાનાં પાન અને નાળિયેર સાથે કળશ
- એક મુઠ્ઠીતુલસીનાં પાનવિષ્ણુનું નૈવેદ્ય તુલસી સાથે અર્પણ થાય છે.
- પહેલાં ત્રણ સરખા પ્રમાણમાંશીરો: રવો, ઘી, ખાંડ, કેળાં, દૂધપરંપરાગત પ્રમાણ સવા-સવા હોય છે.
- 1 થાળીપંચામૃત, ફળ અને નાગરવેલનાં પાન
પૂજા સ્થાન માટે
- 1તેની નીચે મૂકવા સ્વચ્છ કપડુંલાલ કે પીળું પરંપરાગત છે.
- 1પૂજાની થાળી
થાળીમાં
- 1રૂની વાટવાળો દીવોઘી કે તલનું તેલ.
- 2અગરબત્તી
- ચપટી-ચપટીકંકુ અને હળદર
- થોડુંચંદનચંદન ન હોય તો કંકુ લો.
- 1 મોટી ચમચીઅક્ષત — થોડા કંકુમાં ભેળવેલા આખા ચોખા
- એક મુઠ્ઠીતાજાં ફૂલ
- 1ચમચી સાથે સ્વચ્છ પાણીનું નાનું પાત્ર
- 1નાની ઘંટડીવૈકલ્પિક.
અર્પણ માટે
- થોડુંફળ, ગોળ, સાકર કે ઘરે તાજું બનાવેલું કંઈ પણ
- 1 કે 2 ટુકડાઆરતી માટે કપૂરવૈકલ્પિક; તેને બદલે દીવો લઈ શકાય.
પૂજા
મંડપ કરો
કેળના થડ કે પાન નાની ચોકી સાથે બાંધો, સ્વચ્છ કપડું પાથરો અને તેના પર ચિત્ર મૂકો. સામે થોડા ચોખા પર કળશ મૂકો.
શાંતિથી બેસો
આસન કે વાળેલા કપડા પર પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મુખ રાખી દેવ સામે બેસો. થાળી જમણી બાજુ રાખો. એક ઊંડો શ્વાસ લો અને થોડી મિનિટ દિવસને થોભવા દો.
આચમન — ત્રણ વાર પાણી પીવું
જમણી હથેળીમાં થોડું પાણી લઈ ત્રણ વાર પીઓ, દરેક ઘૂંટ સાથે પહેલાં ત્રણ નામ બોલો. પછી ચોથું નામ બોલતાં થોડા પાણીથી જમણો હાથ ધોઈ લો.
ૐ કેશવાય નમઃ। ૐ નારાયણાય નમઃ। ૐ માધવાય નમઃ। ૐ ગોવિન્દાય નમઃ॥કેશવ, નારાયણ અને માધવને નમસ્કાર; ગોવિંદને નમસ્કાર.પોતાને અને સ્થાનને પવિત્ર કરો
પાણીમાં બોળેલું એક ફૂલ લઈ આ શ્લોક બોલતાં પોતાના પર, થાળી પર અને પૂજા સ્થાન પર થોડાં ટીપાં છાંટો.
ૐ અપવિત્રઃ પવિત્રો વા સર્વાવસ્થાં ગતોઽપિ વા। યઃ સ્મરેત્ પુણ્ડરીકાક્ષં સ બાહ્યાભ્યન્તરઃ શુચિઃ॥પવિત્ર હોય કે અપવિત્ર, કોઈ પણ અવસ્થામાં હોય, જે કમળનયન ભગવાનનું સ્મરણ કરે છે તે અંદર-બહારથી શુદ્ધ થાય છે.દીવો કરો
દીવો પ્રગટાવી દેવની જમણી બાજુ મૂકો અને તેને હાથ જોડો.
શુભં કરોતિ કલ્યાણમારોગ્યં ધનસમ્પદઃ। શત્રુબુદ્ધિવિનાશાય દીપજ્યોતિર્નમોઽસ્તુ તે॥શુભ, કલ્યાણ, આરોગ્ય અને ધનસંપત્તિ આપનારી અને દુર્બુદ્ધિનો નાશ કરનારી દીપજ્યોતિને નમસ્કાર.ગણેશજીનું સ્મરણ
દરેક પૂજા વિઘ્નહર્તા ગણેશજીથી શરૂ થાય છે. હાથ જોડી આ શ્લોક એક વાર બોલો.
વક્રતુણ્ડ મહાકાય સૂર્યકોટિસમપ્રભ। નિર્વિઘ્નં કુરુ મે દેવ સર્વકાર્યેષુ સર્વદા॥હે વક્રતુંડ, મહાકાય, કરોડ સૂર્ય જેવા તેજસ્વી ગણેશ, મારાં બધાં કાર્ય સદા નિર્વિઘ્ન કરો.સંકલ્પ — હેતુ કહો
જમણી હથેળીમાં થોડું પાણી, અક્ષત અને એક ફૂલ લો. પોતાનું નામ, હિંદુ પંચાંગ મુજબ આજની તિથિ અને પૂજાનો હેતુ કહો — જેમ કે પરિવારના કલ્યાણ માટે. પછી પાણી જમીન પર કે થાળીમાં છોડી દો. આજનો સંપૂર્ણ સંકલ્પ વાંચવા "સંકલ્પ કરો" દબાવો.
ધ્યાન — દેવનું આવાહન
આંખો બંધ કરી દેવને સામે જુઓ. તેમને પધારવાનું આમંત્રણ આપતાં ચપટી અક્ષત અર્પણ કરો.
ૐ શ્રી સત્યનારાયણાય નમઃ। ધ્યાયામિ, આવાહયામિ॥ગંધ — ચંદન
અનામિકા આંગળીથી દેવને ચંદન કે કંકુનું તિલક કરો.
ૐ શ્રી સત્યનારાયણાય નમઃ। ગન્ધં સમર્પયામિ॥પુષ્પ — ફૂલ
ફૂલ દેવના ચરણોમાં એક-એક કરીને કે થોડાં સાથે અર્પણ કરો.
ૐ શ્રી સત્યનારાયણાય નમઃ। પુષ્પાણિ સમર્પયામિ॥ધૂપ
અગરબત્તી પ્રગટાવી દેવ સામે ઘડિયાળની દિશામાં ત્રણ વાર ધીમે ફેરવો. ઘંટડી હોય તો ડાબા હાથે વગાડો.
ૐ શ્રી સત્યનારાયણાય નમઃ। ધૂપમ્ આઘ્રાપયામિ॥દીપ
દીવો ઉપાડી દેવને બતાવો અને ઘડિયાળની દિશામાં ત્રણ વાર ફેરવો.
ૐ શ્રી સત્યનારાયણાય નમઃ। દીપં દર્શયામિ॥નૈવેદ્ય — શીરો
શીરો, પંચામૃત અને ફળ તેમની સામે મૂકો, દરેક પર તુલસીનું પાન. આસપાસ થોડું પાણી છાંટી હાથ જોડી અર્પણ કરો.
કથા વાંચો
બધા સાથે બેસો અને એક વ્યક્તિ સત્યનારાયણ કથાના પાંચ અધ્યાય પરિવારની ભાષામાં મોટેથી વાંચે. હાથમાં ફૂલ કે અક્ષત લઈ સાંભળો, અને દરેક અધ્યાયના અંતે અર્પણ કરો.
આરતી
કપૂર પ્રગટાવી પરિવાર સાથે ॐ જય જગદીશ હરે ગાઓ, જ્યોત ઘડિયાળની દિશામાં ફેરવો. પછી આરતી બધાને આપો.
પ્રદક્ષિણા — શ્રદ્ધાથી ફરવું
આ શ્લોક બોલતાં પોતાની જગ્યાએ ઘડિયાળની દિશામાં ત્રણ વાર ફરો (જગ્યા હોય તો પૂજા સ્થાનની પ્રદક્ષિણા કરો).
યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ જન્માન્તરકૃતાનિ ચ। તાનિ તાનિ વિનશ્યન્તિ પ્રદક્ષિણપદે પદે॥પાછલા જન્મોમાં થયેલાં બધાં પાપ ભગવાનની પ્રદક્ષિણાના દરેક પગલે નાશ પામે છે.ક્ષમા પ્રાર્થના
હાથ જોડી, જે ખોટું થયું કે રહી ગયું તે માટે ક્ષમા માગો. દરેક પૂજા આનાથી પૂર્ણ થાય છે.
આવાહનં ન જાનામિ ન જાનામિ વિસર્જનમ્। પૂજાં ચૈવ ન જાનામિ ક્ષમસ્વ પરમેશ્વર॥ મન્ત્રહીનં ક્રિયાહીનં ભક્તિહીનં સુરેશ્વર। યત્પૂજિતં મયા દેવ પરિપૂર્ણં તદસ્તુ મે॥મને આવાહન નથી આવડતું, વિસર્જન નથી આવડતું, પૂજા પણ નથી આવડતી; હે પરમેશ્વર, મને ક્ષમા કરો. મંત્ર, ક્રિયા કે ભક્તિ વગરની જે પૂજા મેં કરી, તે પરિપૂર્ણ થાઓ.પ્રસાદ વહેંચો
હાજર બધાને શીરો આપો, અને જે ન આવી શક્યા તેમને પણ મોકલો. પરંપરા કહે છે કે કોઈ પ્રસાદ વિના ન જાય, અને પ્રસાદ ક્યારેય ન નકારાય.
ઉપવાસ
પૂજા કરનારા સામાન્ય રીતે તે પૂરી થાય ત્યાં સુધી ઉપવાસ રાખે છે, પછી પહેલાં પ્રસાદ લે છે. તે ફરજિયાત નથી.
કરવું સારું
- લોકોને બોલાવો અને પ્રસાદ દૂર સુધી વહેંચો.
- સંકલ્પમાં આપેલું વચન પાળો; આ પૂજા સત્યની છે.
પરંપરા ટાળે છે
- પરંપરામાં પ્રસાદ નકારવો કે તેનો અનાદર કરવો ખોટું ગણાય છે, કથાની વાર્તાઓ આના પર જ છે.
- કથામાં ઉતાવળ ન કરો; સમય ઓછો હોય તો છોડવા કરતાં ટૂંકું રૂપ વાંચો.
કથાની વાર્તાઓ એક જ વાત પર આવે છે: વચન પાળો, આભાર માનો અને વહેંચો. એ જ પૂજા.
પરંપરાઓ અલગ અલગ હોય છે. તમારા પરિવારની રીત અનુસરો.